ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚH ΚΡHΤΗ,ΤΟ ΜΟΝΑΣΤHΡΙ ΤΟΥ ΒΩΣΑΚΟΥ

Ανοιξιάτικος καιρός, η Κρήτη προσφέρει άπειρες διαδρομές. Η πρόταση είναι για ένα μοναστήρι που έχει ανακαινισθεί προσεκτικά, και είναι εξαιρετικά φιλόξενο. ¨Οποιος το έχει επισκεφτεί παλιότερα θα μείνει έκπληκτος, υπάρχουν και δυνατότητες στη περιοχή για καφέ ή φαγητό. Ο ξεναγός είναι από το παρελθόν μας, δάσκαλος γλυκύτατος αλλά και ομιλητής πολύ γλαφυρός, ο Μενέλαος Παρλαμάς (με το μικρό  πολύτιμο βιβλίο του ΑΠΟ ΤΗ ΖΩΗ ΤΩΝ ΛΕΞΕΩΝ )

Αξιοθέατη κρήνη της βενετσιάνικης εποχής του Μοναστηριού

Μενέλαος Παρλαμάς: ΔΩΡΙΚΟΙ ΨΙΘΥΡΟΙ

Ο Βώσακος είναι μια ορεινή τοποθεσία στον Μυλοπόταμο, ένα τραχύ βουνοκάμπι στα Ταλαία όρη-τον σημερινό Κουλούκουνα. Χρειάζεται ν ανηφορήσεις πολύ και να περάσεις πολλά κατσάβραχα και σκληρούς ασπαλάθους, για να πας. Αλλά αξίζει τον κόπο ! Οι ορειβάτες θα δοκιμάσουν καλά τα πλεμόνια τους, οι εραστές του παλιού, θα βρουν το παλιό Μοναστήρι, ερειπωμένο βέβαια και έρημο(**), αλλά πάντοτε ενδιαφέρον (σώζεται και μια φάμπρικα ολόκληρη, όχι όμως για την έκθλιψη της ελιάς αλλά…της μελόπιττας), και οι κυνηγοί άφθονο κυνήγι, ιδίως , αυτή την αποχή μπεκάτσες. Αν κανένας τώρα (…)ενδιαφέρεται μόνο για τις λέξεις, θα βρει κι αυτός, ο δυστυχισμένος, το εύρημά του. Κι αυτό θα είναι η λέξη Βώσακος.
Συνεχίστε την ανάγνωση ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚH ΚΡHΤΗ,ΤΟ ΜΟΝΑΣΤHΡΙ ΤΟΥ ΒΩΣΑΚΟΥ

ΕΡΧΟΥ ΚΑΙ ΙΔΕ – ΦΙΛΙΠΠΟΣ Χ.ΓΙΑΝΝΑΔΑΚΗΣ (ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΙΣ ΚΥΚΛΑΔΕΣ)

ΕΡΧΟΥ ΚΑΙ ΙΔΕ

(Κείμενο του Φίλιππου Γιανναδάκη, που διαβάσαμε στην εκτός εμπορίου έκδοση του βιβλίου του με τον τίτλο «¨Ερχου και ίδε»).

Scan

Πρόκειται για την Αμοργό και την  Παναγία η Χοζοβιώτισσα
Πρόκειται για την Αμοργό και την Παναγία η Χοζοβιώτισσα

Scan 1

Η "Χοζοβιώτισσα"σκαρφαλωμένη στο βουνό, πήρε το όνομά της από το Χόζοβο της Παλαιστίνης...
Η «Χοζοβιώτισσα»σκαρφαλωμένη στο βουνό, πήρε το όνομά της από το Χόζοβο της Παλαιστίνης…

Scan 2

'Αϊ Γιώργης (Βαρσαμίτης)ολόγραφη εκκλησιά του  (Αμοργός)16ου αιώνα
‘Αϊ Γιώργης (Βαρσαμίτης)ολόγραφη εκκλησιά του (Αμοργός)16ου αιώνα

Scan 3

Σχοινούσα, το διαμαντάκι των Μικρών Κυκλάδων
Σχοινούσα, το διαμαντάκι των Μικρών Κυκλάδων

Scan 4

Σημειώσεις /Σάββατο ,2 Αυγούστου 2014

Το κείμενο από το βιβλίο «Έρχου και ίδε», με έφερε στο σπίτι του καπετάν Χαραλάμπη, που ήμουν βέβαιος ότι θα συναντήσω τον μικρότερο γιο του,τον Φίλιππο Γιανναδάκη. Χτύπησα την πόρτα προσεκτικά, αφού έψαξα αρκετά την άκρην αυτή της γειτονιάς της «Χανιώπορτας», με υποδέχθηκε πολύ εγκάρδια ο ευγενικός φίλος, που με παρουσίασε στον γέροντα πατέρα του, πριν με οδηγήσει σ΄ένα τραπέζι με καθαρό φαντό τραπεζομάντηλο κι αγριολούλουδα, για να συζητήσουμε το θέμα που με ενδιέφερε: την ανάρτηση στο site alkman.gr ενός εξαιρετικού κειμένου από το βιβλίο του(τίτλος ΕΡΧΟΥ ΚΑΙ ΙΔΕ εκδόσεις ΔΟΜΟΣ, εκτός εμπορίου).
´Ενα ποτήρι κρύο νερό, γλυκό κατά την ακατάλυτη (και όμορφη )συνήθεια και πέρασμα στο ζήτημα, που γρήγορα τέλειωσε.

Νίκος Γιανναδάκης, από την αντίσταση στη Δικτατορία, στο κέντρο της πνευματικ΄ςη ζωής της Κρήτης για πολλά χρόνια(Έφορος της Βικελαίας Βιβλιοθήκης)
Νίκος Γιανναδάκης, από την αντίσταση στη Δικτατορία, στο κέντρο της πνευματικ΄ςη ζωής της Κρήτης για πολλά χρόνια(Έφορος της Βικελαίας Βιβλιοθήκης)

Σαν σήμερα ήταν τα γενέθλια του Νίκου, παρατήρησε ο Φίλιππος , με άκρα προσοχή στις λέξεις,που η ευαισθησία του είχε τυλίξει προσεκτικά, σαν το αντίδωρο της Κυριακής,να μην τις αλλοιώσει η συγκίνηση. ´Ολα άλλαζαν σιγά σιγά, κι όλα ηταν ίδια. Ο Φίλιππος μιλούσε με τη σοφία και τον ήπιο τόνο του Νίκου, ο πατέρας του ξεκουράζονταν στο άλλο δωμάτιο, η μάνα του δεν ακουγόταν, με κάτι θα καταγίνεται(σκέφτηκα).
Όταν γυρίσαμε στο καλό σαλόνι, μας περιμένε η κυρία του σπιτιού, η σεβάσμια γλυκύτατη Σοφία, ηταν σιωπηλή.
Το γένος Ιερωνυμίδη είπε ο γιος της, κι έδειξε μια παλιά φωτογραφία στον τοίχο. Παρατήρησα την αρχοντική της μορφή, ένα ριπίδι ρυτίδων στα μάτια, τα σφιγμένα χείλη, την έκφραση που δεν μπορεί να προσεγγίσει κανείς, δεν περιγράφεται.

Σοφία Γιανναδάκη, σύζυγος του Χαράλαμπου, το γένος Ιερωνυμίδη.
Σοφία Γιανναδάκη, σύζυγος του Χαράλαμπου, το γένος Ιερωνυμίδη.


Μεσημέριασε, το φως έδωσε σκιές κι εξαφάνισε τα πάντα, έμειναν μόνο δυο εικόνες η μάνα Σοφία Γιανναδάκη κι ο πρώτος της γιος ο Νίκος .

Στο βιβλίο του ο Φιλίππος είχε περιγράψει, αχνά υπαινικτικά αλλά με εξαιρετική επιμέλεια και μεγάλη συγκίνηση τη μια , τη μάνα του.
Την άλλη, τον Νίκο, τον σχεδίαζαν οι αναμνήσεις μας (και των δυο), με τόση ακρίβεια και ενάργεια, με ένταση και λύπη – που έφερναν πόνο.

Ζούμε με όλους, αυτοί που έφυγαν δεν χάθηκαν- η σκέψη καθοδηγούσε τα βήματα μου καθώς απομακρυνόμουν, από το αρχοντικό των Γιανναδακηδων.

ΒΑΝΙΑΣ ΓΙΓΟΥΡΤΣΗΣ – ΑΠΟΧΑΙΡΕΤΙΣΜΟΣ

ΑΝΤΙΟ ΦΙΛΕ

 

Βάνιας Γιγουρτσής, νεανική φωτογραφία, αρχείο ΑΛΚΜΑΝ
Βάνιας Γιγουρτσής, νεανική φωτογραφία, αρχείο ΑΛΚΜΑΝ

 

Όταν έφτασε η ώρα, ανέβηκες στο πλοίο, αφού κανόνισες τις εκκρεμότητες, χωρίς να κουνήσεις μαντήλι. Χωρίς λόγια, δίχως  φωνές και περιττές κινήσεις

– καλό σου ταξίδι.

Αν  και  προετοιμασμένοι, δεν μπορέσαμε να μείνουμε ψύχραιμοι, δεν γινόταν, όταν έφυγε ο Βάνιας και οι καπνοί του καραβιού δεν έκοβαν την αναπνοή μα έκαναν τα μάτια να δακρύζουν.

Λύπη μαζεμένη μας κατέκλυζε, ο φίλος ήταν αδερφός,  η καρδιά ράγισε…

 

Νεανικές παρέες 1955-57 Ηράκλειο
Νεανικές χαρούμενες παρέες 1955-57 Ηράκλειο

 

Πριν πάρα πολλά χρόνια, όταν η εφηβεία μας έσερνε (οδηγούσε)σε επικίνδυνους δρόμους και  μονοπάτια δύσβατα, ο Βάνιας ήταν μπροστά πάντα χαμογελαστός και απερίγραπτα (για τους μεγάλους) άτακτος.

Μια μέρα του 1958, ενώ το ΑΓΓΕΛΙΚΑ σφύριζε και έλυνε τους κάβους για να αποπλεύσει, παίρνοντας για την ξενητιά ένα παιδί της παρέας, τον Γιώργο τον Ροζακή ,  ο Βάνιας θέλησε να του χαρίσει το πιο πολύτιμο αντικείμενο που είχε, για να μας θυμάται, το ρολόι του, το πέταξε από μακριά , ενώ το σκάφος είχε ξεκολλήσει από τους ντόκους της προβλήτας .   Δεν έπεσε στη θάλασσα (το ρολόι) το πήρε και το φόρεσε ο φίλος μας, η συγκίνηση τότε δεν είχε δάκρυα.

 

aggelika

 

Όταν γύρισε ο Γιώργος Ροζακής, μετά από 50 χρόνια στην πόλη μας, κουρασμένος από την ζωή στη Αμερική και την Ευρώπη, ο Βάνιας τον υποδέχθηκε με μεγάλη εγκαρδιότητα, τον βοήθησε να ξανασυνδεθεί με τους παλιούς φίλους, να προσαρμοστεί,  στην τελείως αλλαγμένη κοινωνία μας.

 

Πάντα συνέδεα στο νου μου τους δυο γείτονες του  Μασταμπά, τον Γιώργο (Ροζακή) και τον Βάνια (Γιγουρτσή) συνήλικους με πολλά κοινά χαρακτηριστικά και  έντονες διαφορές. Εντυπωσιακό ήταν το πηγαίο και καταλυτικό χιούμορ τους, που κάποτε έφτανε(γινόταν) σε  έντονο αυτοσαρκασμό, που μας παραξένευε όλους. Τα παιδιά με το χαμόγελο στα χείλη και τα ανοικτόχρωμα μαλλιά, θα περάσουν όλες τις φάσεις μιας ενδιαφέρουσας και δημιουργικής ζωής, και θα φτάσουν στο τέρμα, με μικρή διαφορά (χρόνου).

 

Ο Γιώργος, διανοούμενος μεγάλης γκάμας, θα διαπρέψει στα Πανεπιστήμια, ο Βάνιας, μετά από σκληρές σπουδές στη Γερμανία, θα έχει μιαν εξαιρετικά επιτυχημένη καριέρα ως Φυσικοθερεπευτής,  αλλά και ως επαγγελματίας στο χώρο της υγείας.

 

Ο Βάνιας, ήταν ένας Ηρακλειώτης (προσφυγικής καταγωγής), που ασχολήθηκε πολύ σοβαρά με την δουλειά του, εργάστηκε  πολύ φιλότιμα και αποδοτικά,  ξεπερνώντας όλους τους στενούς φίλους και συνεργάτες του.

Το άτακτο παιδί, ο θυελλώδης έφηβος, αφού έκανε σκληρή και σοβαρή εκπαίδευση, έγινε υποδειγματικός επαγγελματίας,  σοβαρός  οικογενειάρχης και  πολίτης ενδιαφερόμενος για  τον τόπο του αλλά και για τον συνάνθρωπό του.

 

Οι αποχαιρετισμοί έχουν συγκίνηση και δάκρυα, αλλά και λόγια που συνήθως κρύβουν  τα πραγματικά αρνητικά,περιστατικά, τα αληθινά πρόσωπα.  Με το Βάνια συμβαίνει το αντίθετο ακριβώς,  αν μπαίνει ένα πέπλο, είναι για να  μην φανεί καθαρά η εικόνα του, που είναι αψεγάδιαστη, τόσο που να μοιάζει ψεύτικη.

 

 

Κεντρική αγορά του Ηρακλείου (λαχαναγορά)εχει αλλάξει σήμερα
Κεντρική αγορά του Ηρακλείου (λαχαναγορά)εχει αλλάξει σήμερα

 

 

 

Ψύχραιμος και νουνεχής και αποφασιστικός, ειλικρινής και σκεπτόμενος, ο φίλος που έφυγε χτες,  δεν μας άφησε να πλησιάσουμε πολύ, στο τέλος όταν είχε μεγάλη ανάγκη. Η αρρώστια, που πάλεψε χρόνια, ήξερε ότι κάποτε  δεν αντιμετωπίζεται. Έπρεπε μόνος, στο στενό οικογενειακό περιβάλλον, να αμυνθεί όσο είναι δυνατόν.

 

-Να μην έρθουν από μακριά οι φίλοι μου, ζήτησε, η περηφάνια και το φιλότιμό του δεν τον εγκατέλειψαν , ως το τέλος.

Τα Χριστούγεννα, πριν λίγους μήνες, είχαμε βρεθεί σπίτι του,  μου έδειχνε τα μωσαϊκά  έργα του, με σεμνότητα πολλή – λες ντρεπόταν.

Σαν να γύριζα δεκάδες χρόνια πίσω, όταν ο Μύρων Μιχαηλίδης, καθηγητής στην Τρίτη Γυμνασίου,  του είχε  ζητήσει να διαβάσει την έκθεση του, το θέμα είχε σχέση με την περιγραφή του εαυτούς μας.

Είχε σηκωθεί ντροπαλός, κόκκινος, είχε διαβάσει:

-” Είμαι σαν κακοχυμένος λουκουμάς…”

Έγινε χαμός, μα η περιγραφή δεν έσβησε από τη μνήμη των συμμαθητών.

 

Βασιλείου, "ο Κρητικός", θα το μετεφερε στις ψηφίδες
Βασιλείου, «ο Κρητικός», θα το μετέφερε στις ψηφίδες

Μα δεν περνάει ο καιρός; ο Βάνιας μου φαινόταν πάντα ίδιος, κι ας είχαμε πια παραμεγαλώσει μαζί. Παρά την αρρώστια και την μεγάλη ταλαιπωρία, μια χαρούμενη αχτίδα ,κάποια στιγμή έλαμπε στη ματιά του.

 

Σου αρέσει; μου έδειξε ένα χαρακτικό του Τάσσου, που είχε μεταφέρει στις ψηφίδες του.  Τα είχε καταφέρει, ο οψιμαθής ψηφιδογράφος,  τέλεια από το χαρτί στην σκληρή ύλη της πέτρας.

 

Να ναι που οι αναμνήσεις των νεανικών (παιδικών) χρόνων είναι τόσο έντονες που καλύπτουν την σημερινή πραγματικότητα;

Ή μήπως δεν βλέπουμε τις φθορές στους ανθρώπους που αγαπούμε;

 

Δεν είμαι πολύ βέβαιος για τίποτα, μα μετράει και η σταθερότητα και ο χαρακτήρας συλλογίζομαι.

 

Ο Βάνιας είχε το μεγάλο πλεονέκτημα, έζησε στην ίδια πόλη και  δεν άλλαξε – έμεινε ίδιος, καλόγνωμος και ανεκτικός, προσιτός και  ταπεινός, φιλικός και διαθέσιμος, ένας πολίτης για κάθε εποχή.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ (ΜΙΚΡΕΣ) ΣΤΗΝ ΚEΝΤΡΙΚΗ ΚΡHΤΗ : ΤΟ ΦΡΟΥΡΙΟ ΤΩΝ ΚΟΡΝΑΡΩΝ ΣΤΟ ΚΑΤΑΛΑΓΑΡΙ

Θέα από το κέντρο του Κάστρου, φαίνεται όλη η έφορη περιοχή
Θέα από το κέντρο του Κάστρου, φαίνεται όλη η εύφορη περιοχή
Το φρούριο στο Καταλαγάρι

 

Σάββατο 26 Δεκεμβρίου, ο καιρός άνοιξε μετά από αρκετές χειμωνιάτικες μέρες.  Όχι πολύ νωρίς το πρωί, η ιδέα για μια κοντινή εκδρομή, βρήκε άμεση ανταπόκριση από την μικρή παρέα και ο εισηγητής (κατά κανόνα πάντα ίδιος) του προγράμματος φίλος Μ.Κ. πρότεινε έναν πολύ γνωστό και σε μικρή απόσταση οικισμό, το Καταλαγάρι (σε πιο Δήμο ανήκει σήμερα, δεν εξετάσαμε). Για να θυμηθούμε το γνωστότατο χωριό με το παράξενο όνομα, αλλά κυρίως για να δούμε ένα καθόλου γνωστό μνημείο : το  κάστρο που βρίσκεται στον Κάστελο  έναν λόφο  νοτίως του οικισμού.  Στις 10 πμ ήταν λιακάδα (χειμερινή) πολυ λαμπερή  και τα δυο αυτοκινητα με όλους τους  επιβάτες καλοδιάθετους (οχι συνηθισμένο φαινόμενο) ξεκίνησαν αργά και προσεκτικά το ταξίδι.  Το ότι χαθήκαμε δυο τρεις φορές στο δρόμο  (παρά την μικρή απόσταση) είναι αξιοσημείωτο για όσους δεν μας γνωρίζουν – πάντως φτάσαμε  στον προορισμό μας, τον λόφο που πήρε το όνομα του από το κάστρο (Κάστελο =Καστέλι= castelli).  Ο Μ.Κ. μας ξενάγησε στοιχειωδώς, έχει πάντα αξιόλογα βοηθήματα, αξιόπιστους οδηγούς και βιβλία εγκυρότατα, συνοπτικά :

Η στιβαρή γωνία της περιμέτρου της οχύρωσης, επιμελημένη αλλά όχι τόσο  άρτια (τεχνικηή άποψη)
Η στιβαρή γωνία της περιμέτρου της οχύρωσης, επιμελημένη αλλά όχι τόσο άρτια (τεχνική άποψη)

….

Το Castello del Corner ή φρούριο της Παλιόχωρας βρίσκεται στο λόφο Κάστελος κοντά στο Καταλαγάρι σε μια περιοχή κατάφυτη από ελιές και αμπέλια. Σύμφωνα με την παράδοση, το έκτισε ο Νικηφόρος Φωκάς μετά την απελευθέρωση της Κρήτης από τους Άραβες το 961 μΧ., αλλά πιθανότερο να οικοδομήθηκε από τους Βενετούς για να τους προστατεύει και να ελέγχει την ευρύτατη γύρω παραγωγική περιοχή.

Ιδιοκτήσία της (ονομαστής) οικογένειας των Κορνάρων (Corner) στο κέντρο μάλλον των κτημάτων και των καλλιεργειών τους. Σήμερα δεν σώζονται  παρά τμήματα του περιβόλου και  θεμέλια των κτισμάτων.

Γενική άποψη του κάστρου από τον νότο
Γενική άποψη του κάστρου από τον νότο

Δυτικά υπάρχουν πολλά πατητήρια, λαξευμένα στο βράχο, που πιστεύεται ότι χρησιμοποιήθηκαν από την πολύ παλιά  εποχή.

Κατά την Βενετοκρατία, όπως σε όλη την Κρήτη, κι εδώ παράγονταν μεγάλες ποσότητες από το κρασί Malvasia, περιζήτητο  κρασί στην τότε Ευρώπη – δεν έχει γίνει  γνωστό τι ακριβώς ήταν, πολλές (βάσιμες) εκτιμήσεις ότι ήταν γλυκο κρασί.

Το εκκλησάκι του κάστρου, ολόγραφο κάποτε, άντεξε στο χρόνο
Το εκκλησάκι του κάστρου, ολόγραφο κάποτε, άντεξε στο χρόνο

….

Κοντά  στον περίβολο υπάρχει η μικρή εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής, που  διασώζει ίχνη των  τοιχογραφιών της.

Τα περιεργαστήκαμε όλα, τα παράδοξα πατητήρια τα είχε αφήσει ανέπαφα ο χρόνος, αλλά το κάστρο ήταν πολύ ταλαιπωρημένο, το εκκλησάκι στεκόταν καλά, αλλά οι τοιχογραφίες ήταν σε μεγάλο βαθμό κατεστραμένες.

Η εκδρομή είχε και χάπενινγκ, τη συλλογή χόρτων. Έτσι ονομάζεται το κοινώς λεγόμενο  στην Κρήτη «βρουβολόγημα», που αποφεύγει (υποτιμά) κατά κανόνα ατις βρούβες.  Πάρα πολλά χόρτα εξαιρετικών ειδών κυρίως : ραδίκια κόκκινα και μη, τσόχους και γαλατσίδες.

Το εκκλησάκι άντεξε στους αιωνες, η γνωση και η εμπειρία των κατασκευαστών, το προστέτευσε.
Το εκκλησάκι άντεξε στους αιωνες, η γνωση και η εμπειρία των κατασκευαστών, το προστέτευσε.

Τα χόρτα ήταν πολλά και γρήγορα γέμισε κάθε πλαστική μας σακούλα, ενώ μεσημέριαζε πιά. Το γεύμα, όπως κάνουμε πάντα, θα ήταν απλό και καλό – αν είναι δυνατόν στο χωριό που βρισκόμαστε. Όμως ο χειμώνας δεν προσφέρεται για φαγητά σε μικρά χωριά και καταφύγαμε στις  πασίγνωστες (και για τις ταβέρνες) Αρχάνες, που συνδεόταν με μερικούς της παρέας πολύ (καταγωγή γονέων).

 

Οι αλλαγές στο τέμπλο, δεν ενοχλούν και καθιστούν λειτουργικό τον χώρο
Οι αλλαγές στο τέμπλο, δεν ενοχλούν και καθιστούν λειτουργικό τον χώρο. Διακρίνονται ίχνη της παλιάς εικονογράφησης

Οι Αρχάνες τα Πεζά και το Καταλαγάρι, αν δούμε στον χάρτη είναι στις άκρες ενός ισοσκελούς τριγώνου. Οι αποστάσεις μικρές και η πρόσβαση εύκολη. Προάστια του Ηρακλείου,  συνιστούμε και τα τρία χωριά για τις μικρές εκδρομές του χειμώνα.

Και μπορεί να βρει κανείς και εξαιρετικές ταβέρνες, για γεύματα αξέχαστα – οχι μόνο εξαιρετικά φαγητά αλλά και ποτά φημισμένα από αιώνες.

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

Πληροφορία διαδικτύου ,  αντίστοιχο φρούριο και  με πατητήρια και ναό αφιερωμένο στη Ζωοδόχο Πηγή είναι το φρούριο της Μέλισσας κοντά στον Άγιο Θωμά.

ΠΡΟΣΘΗΚΗ:

Όταν τελειώσει μια εκδρομή, συμπληρώνονται οι απορίες και τα ερωτήματα(διορθώνονται και τα λάθη).  Πρόβλημα ήταν το όνομα ΚΑΤΑΛΑΓΑΡΙ.  Με κάποια  προσπάθεια βρήκαμε στο λεξικό του ΞΑΝΘΙΝΑΚΗ την προέλευση (είναι πειστικός) από τη αρχαία Λαγαρός, η, ον που γίνεται παρατονίζοντας και δημοτικοποιώντας Λαγαρή, λαγαρά, λαγάρα. Σαν χαρακτηρισμός κρασιού : λαγάρα, λαγάρι = καθαρό διαυγές ποτό και καταλαγάρι = πολύ καθαρό τέλειο κρασί (όπως καθαρός, κατακάθαρος κλπ).  Η ονομασία «πάει» απόλύτως με τα προϊόντα της περιοχής, τις εξαιρετικές ποικιλιες σταφυλιών αλλά και κυρίως κρασιού που ήταν φημισμένο από τα αρχαία χρόνια(η ευρεύτατη περιοχή, Αρχάνες Πεζά κλπ).

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΚΡΗΤΗ : ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΑΛΙΟΧΩΡΑ ΣΤΟ ΚΑΚΟΔΙΚΙ – ΤΟ ΚΟΛΥΜΠΆΡΙ ΚΑΙ ΜΈΝΙΕΣ

 

Το σπίτι του Βενιζέλου στις Μουρνιές, προσεκτικά συντηρημένο
Το σπίτι του Βενιζέλου στις Μουρνιές, προσεκτικά συντηρημένο

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΚΡΗΤΗ : ΑΠΟ ΤΗΝ  ΠΑΛΙΟΧΩΡΑ ΣΤΟ  ΚΑΚΟΔΙΚΙ – ΤΟ  ΚΟΛΥΜΠΆΡΙ και ΜΈΝΙΕΣ

Κείμενο αφιερωμένο στη Θεανώ και τον Τζων

Το τριήμερο του Αγίου Δημητρίου, έδωσε την ευκαιρία για μια μικρή εκδρομή – επιλέξαμε Δυτική Κρήτη, στα χώματα (βράχια στην πραγματικότητα) των προγόνων (ορισμένων από μας). Δεν είναι τελείως τυχαίο, που πρώτη στάση μας ήταν οι Μουρνιές, το χωριό του Βενιζέλου (προάστειο των Χανίων σήμερα) και δεύτερη το Θέρισσο,  που ξεκίνησε την επανάσταση του 1905, ο μεγάλος Κρητικός πολιτικός .  Φαίνεται πως ένας δικός μας εορτασμός της Ένωσης της Κρήτης( συμπηρώθηκαν 100 χρόνια),   να  οδήγησε  τα βήματά μας χωρίς να το (πολύ)καταλάβουμε. Ο δρόμος του επαναστάτη του Θερίσσου, ήταν ο ίδιος με κάποιων ( πιθανών) προγόνων (των Φουμηδων) αλλά και αυτός που έφερε τον Βενιζέλο στην Ελλάδα και στην εκπλήρωση των εθνικών πόθων.  Πέραν των στενών ιδεολογικών προκαταλήψεων, αναγνωρίζεται η θετική συνεισφορά του – ακόμα και στις μέρες της , μεγάλης παραζάλης του Μνημονίου.

 

 

Ένα μακρύ  και βαθύ φαράγκι, μας οδήγησε στο Θερισσο. Το Αρχηγείο του Βενιζέλου ήταν απόρθητο
Ένα μακρύ και βαθύ φαράγκι, μας οδήγησε στο Θερισσο. Το Αρχηγείο του Βενιζέλου ήταν απόρθητο

Ξεκίνημα το πρωί από Ηράκλειο για Άπτερα(αρχία πόλη), Μαλάξα, στάση στις Μουρνιές για καφέ και επίσκεψη στο σπίτι που γεννήθηκε ο Βενιζέλος. Γνωστό από κάρτες και φωτογραφίες, το παραδοσιακό πέτρινο κτίσμα, έδειχνε μόνο την οικομική άνεση της οικογένειας του φιλελεύθερου πολικού.

Το αρχηγείο της Επανάστασης του 1905Το αρχηγείο της Επανάστασης του 1905

 

Ένα μικρό κτίριο ήταν το Αρχηγείο των επαναστατών, είναι ανοικτό και ελεύθερο για τους επισκέπτες, ως μικρό μουσείο για τα γεγονότα εκείνης της μεγάλης εποχής.

Έκθεση ντοκουμέντων , ενημερώνει τους επισκέπτες, για τα γεγονότα εκείνης της εποχής
Έκθεση ντοκουμέντων , ενημερώνει τους επισκέπτες, για τα γεγονότα εκείνης της εποχής

 

Μεσημέρι πια, τυχαία επιλέξαμε μια ταβέρνα, η τύχη βοήθησε να απολαύσουμε ένα γεύμα πολύ υψηλής γαστριμαργικής αξίας. Κρέας σε κάρβουνα (από ξύλο) χόρτα σταμναγκάθι, τσιτσιριστό παραδοσιακό και στάκα. Ακόμα και το χύμα κρασί καλό.

Τυχαία επιλογή ταβέρνας, εξαιρετική από κάθε άποψη  κουζίνα και υποδειγματική περιποίηση
Τυχαία επιλογή ταβέρνας, εξαιρετική από κάθε άποψη κουζίνα και υποδειγματική περιποίηση

 

Ο οικισμός είναι μικρός, αλλά διαθέτει ακόμα ένα μουσείο Εθνικής Αντίστασης και μια μεγάλη παλιά εκκλησία.

Στο κέντρο του χωριού, ως συνήθως η εκκλησία - παλιά και αρκετα  καλά συντηρημένη
Στο κέντρο του χωριού, ως συνήθως η εκκλησία – παλιά και αρκετα καλά συντηρημένη

 

Μεσημέριασε και ξεκινήσαμε προς Μεσκλά, μικρή στάση και  μετά Σκινές,Πρασές (καστανοχώρι), Πρινές , Καμπανός, Προδρόμι και Άνυδροι για να καταλήξουμε ενω είχε πέσει ο ήλιος στην Παλιόχωρα.

 

Πράσινοι ή ξεροί λόφοι προς την Παλιόχωρα - το φως λογχίζει τον ουρανό
Πράσινοι ή ξεροί λόφοι προς την Παλιόχωρα – το φως λογχίζει τον ουρανό

Διανυκτέρευση σην Παλιόχωρα, ατυχής επιλογή καταλείμματος  (συμβαίνει πολλές φορές , όταν έχεις καλές συστάσεις), ευτυχώς ανακαλύψαμε το εστιατώριο των Κακιδικιανών (παμπάλαιων) φίλων μας, ο  Γεράσιμος Γεωργιακάκης με την γυναίκα του , μας πρόσφεραν ένα καλό δείπνο με φρέσκο ψάρι και σαλάτες και καλό κρασί και θυμηθήκαμε, την γειτονιά των Αβδουλιανών και τους αρχαίους μας προγόνους.

Ο Γεωργιακάκης και η σύζυγός του μας περιποιήθηκαν υποδειγματικά στην Παλιόχωρα
Ο Γεωργιακάκης και η σύζυγός του μας περιποιήθηκαν υποδειγματικά στην Παλιόχωρα

 

Η Πόλη της Παλιόχωρας είναι καινούρια, η οριστική της καταστροφή πριν αιώνες και η εύκολη πρόσβαση κάθε είδους επιδρομέων κατέστησε ακατοίκητο τον προνομιούχο αυτόν τόπο, για αιώνες.

Με τις αλλαγές που έφερε ο 19ος αιώνας στο καθεστώς της τουρκοκτρατίας, μετά την επανάσταση του 1866 και τα μέτρα (αναγνώριση) για κάποια δικαιώματα στους  Κρητικούς, η Παλιόχωρα σιγά αλλά σταθερά ξαναγεννιέται (κυριολεκτικά) από τις σταχτες της.  Το ίδιο συνέβη και στην άλλη πλευρά, στην ανατολική  Κρήτη, στον Άγιο Νικόλαο.

Παλιόχωρα, ξαναγεννληθκε από τις στάχτες που άφησε κάποτε ο Χαϊρεντίν Μπαρπμαρόσσα  (1536)
Παλιόχωρα, ξαναγεννήθηκε από τις στάχτες που άφησε κάποτε ο Χαϊρεντίν Μπαρπμαρόσσα (1536)

Ο οικισμός γρήγορα αναπτύσσεται, σε κέντρο υπηρεσιών και εμπορίου. Η Κάνδανος, παραμένει εσωτερικό κεφαλοχώρι, με περιορισμένες δυνατότητες. Μετά το 1980 ο τουρισμός θα δώσει μεγάλες δυνατότητες στην παραμελημένη ως τότε (μετά τον πόλεμο) περιοχή.

Το κάστρο της Παλιόχωρας, σώζει μόνο ελάχιστες πολεμίστρες- ο κουρσάρος ισοπέδωσε τα πάντα
Το κάστρο της Παλιόχωρας, σώζει μόνο ελάχιστες πολεμίστρες- ο κουρσάρος ισοπέδωσε τα πάντα

 

Μετά  την Παλιόχωρα ανακαλύπτεται μια άλλη εξαίρετη περιοχή , η Σούγια  –  θα αποτελέσουν  ιδανικό δίδυμο, για τους επισκέπτες της Κρήτης. Η δυτική ακτή, δεν θα αργήσει να αναπτυχθέι, θαπροσθέσει αλλες δυο εξαίσιες παραλίες, το «Κουρεμένο » και τον «Κρυό».

Τα τελευταία χρόνια προστέθηκαν νέες παραλίες, εδώ ο "Κουρεμένος"
Τα τελευταία χρόνια προστέθηκαν νέες παραλίες, εδώ ο «Κουρεμένος»
Ο "Κρυός" δίπλα στον "Κουρεμένο" είναι ενα ακρογιάλι γραφικότερο
Ο «Κρυός» δίπλα στον «Κουρεμένο» είναι ενα ακρογιάλι γραφικότερο

Η επόμενη μέρα, βόλτα στους «Ανυδρους» μικρή στάση για καφέ, επιστροφή στην Παλιόχωρα και πάλι «Κουντούρα»  και «Σκλαβοπούλα» επίσκεψη μικρών ολόγραφων εκκλησιών. Από τον 13ο αιώνα μέσα στην Βενετοκτρατία, κτίζονται πολλές εκκλησιές και εικονογραφούνται από  καλούς ζωγράφους (της λεγόμενης Κρητικής Σχολής)

Το θρησκευτικό θέμα, δεν μειώνει την ζωγραφική, ο τεχνίτης είναι διακεκριμενος καλλιτέχνης
Το θρησκευτικό θέμα, δεν μειώνει την ζωγραφική, ο τεχνίτης είναι διακεκριμενος καλλιτέχνης
Άγιος Γεώργιος, σώζετιαι η ζωγραφική του
Άγιος Γεώργιος, σώζεται η ζωγραφική του

 

Η επίσκεψη στις επόμενες εκκλησιές θα μας οδηγήσει στο σπίτι του Μιχάλη και της Αργυρώς Φραγκιουδάκη, που θα μας φιλοξενήσουν με μεγάλη ευγένεια.  Μια ρακή και κουλουράκια, φιλική κουβέντα, κρύο νερό.

Θα μας φιλοξενήσουν με μεγάλη εγκαρδιοτητα
Θα μας φιλοξενήσουν με μεγάλη εγκαρδιοτητα

Έχουν τα κλειδιά των εκκλησιών, από την αρχαιολογική υπηρεσία, γαι να είναι δυνατή η  πρόσβαση, στους επισκέπτες.

Κι εδώ Άγιος Γεώργιος, συντηρημένη εκκλησούλα,  φαίνετια ότι κάτι 'αρχισε να γίνετια
Κι εδώ Άγιος Γεώργιος, συντηρημένη εκκλησούλα, φαίνετια ότι κάτι ‘αρχισε να γίνεται

Κι εδώ ζωγραφική μεγάλης αξίας, διακρίνεται παρά τις μεγάλες φθορές – η συντήρηση  (των μνημείων) άργησε πολύ σ αυτήν την ταλαίπωρη χώρα.

Το άλογο του Αγίου, εξαιρετική εικόνα (λεπτομέρεια)
Το άλογο του Αγίου, εξαιρετική εικόνα (λεπτομέρεια)

Δίπλα άλλο εκκησ’ακι, πιο πολύταλαιπωρημένο και λιγότερο προσεγμένο.Η ζωγραφικ;h του, ότι έχει απομείνει από  επεμβάσεις και καταστροφές.

Το εκκλησάκι δίπλα στο άλλο, αλλά σε χαμηλότερο επ΄πεδο
Το εκκλησάκι δίπλα στο άλλο, αλλά σε χαμηλότερο επίπεδο

 

Επιστροφή στην Παλιόχωρά και εξόρμηση αμέσως στον Αζογυρέ,  με στάση στην Μονή των 99 Πατέρων, αφου περάσουμε μια λαγκαδιά με νερά τρεχούμενα και γιγαντιαία πλατάνια . Η μονή ανακαινίσθηκε με δαπάνη κάποιας θρησκευόμενης κυρίας και ειναι σε καλή κατάσταση , αλλά έρημη.

Μέσα σε μια καταπράσινη κοιλάδα, η μονή των 99 Πατέρων (της Εκκλησίας)
Μέσα σε μια καταπράσινη κοιλάδα, η μονή των 99 Πατέρων (της Εκκλησίας)

Δωμάτια που καποτε έμεναν μοναχοί και εκκλησία και μικρή σπηλιά με ιερό – απομεινάρι παλιών θρησκευτικών τόπων, αποτελούν το μοναστηριακό συγκρότημα, που κάποτε θα ήταν γεμάτο ζωή.

Ιερό σε σπηλιά, απόηχος των παμπάλαιων ιερών
Ιερό σε σπηλιά, απόηχος των παμπάλαιων ιερών

 

2013-10-27 14.02.37Προς το Κακοδίκι, με ιστορίες για την ονομασία του και τις 100 πηγές του και τα 33 χωριουδάκια που το συναποτελούν – χαμένα μέσα στα δέντρα μιας ευρύτατης λεκάνης. Θα σταματήσουμε στην Καλιθέα  (το κέντρο του)  και το καφενείο των Γεωργιακάκηδων.

 

Το σπίτι του Β.Ζεβελάκη, στον οικισμό των Αβδουλιανών, που κατοίκησαν μετά την φυγή των Τουρκοκρητικών, οι Ζεβελάκηδες κι οι Γεωργιακακηδες
Το σπίτι του Β.Ζεβελάκη, στον οικισμό των Αβδουλιανών, που κατοίκησαν μετά την φυγή των Τουρκοκρητικών, οι Ζεβελάκηδες κι οι Γεωργιακακηδες

Στην γειτονιά των Αβδουλιανών μα ς φιλοξένησε για λίγο ο γιος του Πολιού Γεωργιακάκη ο Μιχάλης(μετά την σύνταξη από την Αθήνα βρέθηκε στα όρη του Σελίνου), θυμηθήκαμε παιδικά χρόνια, αμέσως μετά τον πόλεμο

Από τις εκκλησιές επισκευτήκαμε μόνο την Αγία Τριάδα που στα 1903 κτίστηκε ως κεντρικός ναός των 33 οικισμων / εδω το παρεκκλήσι (ο παλιός ναός)
Από τις εκκλησιές επισκευτήκαμε μόνο την Αγία Τριάδα που στα 1902 κτίστηκε ως κεντρικός ναός των 33 οικισμων / εδω το παρεκκλήσι (ο παλιός ναός)

Υπάρχει ακόμα στην Αγία Τριάδα κοντά ο πλάτανος με την πηγή, που Μπαρμπαρόσσα ανασκολώπησε τον προδότη, λένε ότι από το «καζίκι» (1)φύτρωσε το πλατάνι.  Οι θρύλοι δεν  πάντα αληθινοί βέβαια, μα δίνουν χρήσιμες ιστορίες – προς παραδειγματισμό.

Αγία Τριάδα, 1902 -ο Κ.Φούμης έδειξε ενδιαφέρον για το χωριό του και για το Σέλινο γενικότερα.  Ηανάπτυξη της Παλιόχρας οφείλεται και στην διορατικότητα των σημαντικων πολιτικών του Σελίνου
Αγία Τριάδα, 1902 -ο Κ.Φούμης έδειξε ενδιαφέρον για το χωριό του και για το Σέλινο γενικότερα. Η ανάπτυξη της Παλιόχωρας οφείλεται και στην διορατικότητα των σημαντικών πολιτικών του Σελίνου και των Χανίων

 

Μετά το Σέλινο, χωρίς στάση στην ηρωϊκή Κάντανο, Βουκολιές – μεγάλο κεφαλοχώρι και κατάληξη στο Κολυμπάρι για διανυχτέρευση.  Εδ`ώ βρέθηκε καλό  κατάλυμα, το ξενοδοχείο του Νικητάκη  (παλιού συναδέλφου μηχανικού). Περιποίηση και ταταπληκτική θέα.  Νύχτα  χωρίς φαγητά στο καλό μπαρ  «ΜΥΛΟΣ». Ένα παλιό εργοστάσιο λαδιού(φάμπρικα), διασκευάστηκε με γούστο, και προσφέρει  γλυκά και απεριτίφ.

Στην είσοδο του "Μύλου"τι άλλο μυλόπετρες...
Στην είσοδο του «Μύλου»τι άλλο μυλόπετρες…

ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ ΣΤΗ ΔΥΤΙΚΗ ΚΡΗΤΗ : ΑΠΟ ΤΗΝ  ΠΑΛΙΟΧΩΡΑ ΣΤΟ  ΚΑΚΟΔΙΚΙ – ΤΟ  ΚΟΛΥΜΠΆΡΙ και ΜΈΝΙΕΣ

Πρωί της 28 ης  Οκτωβρίου, μετά από  το απλό και ωραίο πρωϊνο, της ευγενικής κ. Αριστέας,   για τη Ροδωπού, προς το μεγάλο Ακρωτήρι της Σπάθας.

Το τοπίο πράσινο και μεταβαλλόμενο συνεχώς...
Το τοπίο πράσινο και μεταβαλλόμενο συνεχώς…

Δεν θα σταματήσουμε στο πολύ καθαρό και περιποιημένο χωριό (Ροδωπού), συνεχίζουμε προς την άκρη του Ακρωτηρίου.

 

Πλησιάζοντας το ακρογιάλι "Μένιες"
Πλησιάζοντας το ακρογιάλι «Μένιες»
2013-10-28 10.16.53
Το πράσινο υποχωρεί, τα πρώτα κτίσματα εμφανίζονται…

 

Η παραλία «Μένιες»  στην Ανατολική άκρη της «Σπάθας» είναι ένα από τα πιο όμορφα ακρογιάλια της Κρήτης, απολύτως προστατευμένη από όλους τους ανέμους , εκτός του (σπάνιου) ανατολικού.   Πεντακάθαρη λόγω θέσης και πανέμορφη λόγω διαμόρφωσης και πετρωμάτων.

Από τις πιο απόμερες γωνιές της Β. πλευράς της Κρήτης.
Από τις πιο απόμερες γωνιές της Β. πλευράς της Κρήτης.

 

Μέσα στις θαλασσινές σπηλιές, ενθύμηση στίχων...
Μέσα στις θαλασσινές σπηλιές, ενθύμηση στίχων…
Στη ανατολική πλευρά, αρχαιολογικά απομεινάρια (του ναού της Αρτέμιδος) στον πόλεμο οι Γερμανοί ποθ είχαν  εδώ βάση ανεφοδιασμού - έκανα ν και ανασκαφή...
Στην ανατολική πλευρά, αρχαιολογικά απομεινάρια (του ναού της Αρτέμιδος) στον πόλεμο οι Γερμανοί που είχαν εδώ βάση ανεφοδιασμού – έκαναν και ανασκαφή…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2013-10-28 11.58.13
Στην άμμο, δέντρα δημιουργούν καθιστικά και κοιμιθιές

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Μπάνιο, ο καιρός  θερινός η θάλασσα ζεστή – μάλλον το τελευταίο αυτής της χρονιάς. Μερικοί βοσκοί και (ερασιτέχνες)ψαράδες ετοιμάζουν τραπέζι κοντά στις κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις.

Το εκκλησάκι του μοναστηριου, στέκει ακόμα όρθιο...
Το εκκλησάκι του μοναστηριου, στέκει ακόμα όρθιο…

Γυρισμός με στάση στο αρχαίο μοναστήρι του Αγίου Γεωργίου, που βρίσκεται στη μέση της διαδρομής προς το Κολυμπάρι. Η εγκατάλειψη είνα φανερή, χρησιμοποιείται απο τους βοσκούς σήμερα.

Το πυργόσπιτο του Μοναστηριού, στέκεται ακομα καλά, σε πείσμα των αιώνων
Το πυργόσπιτο του Μοναστηριού, στέκεται ακομα καλά, σε πείσμα των αιώνων

Κάποτε θα είχε έντονη κίνηση, γιορτές θρησκευτικές και πανηγύρια, ηγουμένους και καλόγερους και ανώτερους κληρικούς. Καί σκεύη πολύτιμα και βιβλία σπάνια και «σγουράφους» και κελλάρηδες και ψωμάδες .

Μεγάλο κτίσμα θολωτό, με τρεις χώρους, άγνωστης χρήσης, κλείνει την μεγάλη αυλή του Μοναστηριου
Μεγάλο κτίσμα θολωτό, με τρεις χώρους, άγνωστης χρήσης, κλείνει την μεγάλη αυλή του Μοναστηριού

 

Επιστροφή με στάση στη Ροδωπού, καφέ και κουβέντα στο φιλόξενο καφενείο των Παπαδάκηδων – ο ιδιοκτήτης κρατιέται καλά στα 100 χρόνια του.

Κολυμπάρι και Ηράκλειο, με στάση φαγητού στο δρόμο. Συνολική διαδρομή 602 χιλιομέτρων.

 

Ο δρόμος προς το Κολυμπάρι (επιστροφή) είχε στο βάθος τα λευκά όρη
Ο δρόμος προς το Κολυμπάρι (επιστροφή) είχε στο βάθος τα Λευκά όρη

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

(1)= πάσαλος ξύλινος, μεγάλου μεγέθους- σούβλα (στην περίπτωση αυτή)

Ευχαριστίες στον γιατρό Μιχάλη Κιουρτζόγλου –  οι σημειώσεις του βοήθησαν πολύ.

 

ΠΡΟΣ  Ηράκλειο, οι πρώτοι λόφοι και τα πρώτα βουνά
ΠΡΟΣ Ηράκλειο, οι πρώτοι λόφοι και τα πρώτα ψηλά βουνά

ΜΑΡΙΝΑ ΚΕΦΑΚΗ ΒΑΡΔΑ – ΧΩΡΙΣ ΑΝΤΙΟ (ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΝΙΚΗΘΗΚΕ ΠΟΤΕ)

ΜΑΡΙΝΑ ΚΕΦΑΚΗ – ΒΑΡΔΑ : ΤΟ ΚΟΡΙΤΣΙ ΠΟΥ ΔΕΝ ΝΙΚΗΘΗΚΕ ΠΟΤΕ

 

Μαρίνα Κεφάκη Βάρδα, φωτογραφία διαδικτύου
Μαρίνα Κεφάκη Βάρδα, φωτογραφία διαδικτύου

Σήμερα, στο πιο βαρύ πρωινό των τελευταίων χρόνων, ένα φιλί στη Μαρίνα. Με ποταμούς δακρύων με τρεμάμενα χέρια και αισθήματα που έχουν λες περάσει από πρέσα κι ισοπεδώθηκαν, μαζί με την καρδιά μας.

Η Μαρίνα, βγαλμένη από τα τραγούδια της θάλασσας…

«Μαρίνα πράσινο μου αστέρι

Μαρίνα φως τ ΄Αυγερινού»

Το χαμόγελο σφαλισμένο, τα μάτια κλειστά.

Δεν γίνεται, κανείς δεν μπορεί να αποδείξει πως είναι αληθινό.

Το χαρούμενο γελαστό κορίτσι , απλώς  κουράστηκε μια στιγμή  – αυτό είναι όλο. Πέρασε όλες τις γραμμές χωρίς να υποχωρήσει, δεν σταμάτησε  ούτε όταν όλοι οι καιροί ήταν αντίθετοι, ούτε όταν λυσσομανούσαν όλοι οι ανέμοι.

Είπαν κάποιοι που μετράνε με μοιρογνωμόνια και διαβήτες και χάρακες το βίο μας : «δεν τα κατάφερε».  Δεν είναι σωστό, πάλι μπόρεσε να  νικήσει τον καιρό,  να προχωρήσει  πέρα από εκεί που σταματάει ο δρόμος.  Η αισιοδοξία της η διάθεσή της για ζωή – δεν μπορούν να νικηθούν :  είναι ένα τραγούδι που μένει, μαζί με τους στίχους που αγαπάμε, θα σβήσουνμαζί μας.

____________________

Αντιγράφουμε από το διαδίκτυο ένα εξομολογητικό και συγκινητικό κείμενο της – χωρίς πολλή (δική μας)ψυχραιμία – είναι μια απόδειξη πως η Μαρίνα δεν μπορούσε να χάσει, δεν γινόταν να νικηθεί ποτέ.

 

 

Βυθόςτης θάλασσας , από πίνακα του Ηρακλειώτη ζωγράφου Μανώλη Σαριδάκη
Βυθός της θάλασσας , από πίνακα του Ηρακλειώτη ζωγράφου Μανώλη Σαριδάκη

 

 

 

Είμαι άτυχη; Δεν νομίζω!

μαμά Μαρίνα

Με το Γιάννη, τον άνδρα μου, αποφασίσαμε να παντρευτούμε μετά από 10 χρόνια σχέσης, ταξιδιών, γλυκών και συναυλιών… Ο Νικόλας, ο σκοπός της επισημοποίησης όλων των προηγουμένων, μας προέκυψε αμέσως μετά.

Τον θήλαζα μέχρι 8 μηνών, όταν κατάλαβα ότι ένα εξόγκωμα έχει προβάλλει έντονα στο αριστερό μου στήθος. Ένας ηλίθιος γιατρός με καθυστέρησε για καιρό, καθώς στους συνεχόμενους υπερήχους υποστήριζε, κάθε φορά, ότι πρόκειται για φλεγμονή, κάτι σαν μαστίτιδα.. παρ” όλο που δε φαινόταν να υποχωρεί με τις αντιβιώσεις.

Εν τέλει, η γυναικολόγος μου με έστειλε σε μαστολόγο-ογκολόγο και διαγνώστηκα με καρκίνο στο στήθος. Αρχικά.. Λίγο αργότερα ανακαλύψαμε ότι αυτό συνοδευόταν και με μετάσταση στο συκώτι. Στη βάπτιση του γιού μου δεν είχα μαλλιά, φρύδια, ματόκλαδα και είχα κάνει μόνο μια χημειοθεραπεία. Αφού ολοκλήρωσα με επιτυχία όλους τους κύκλους, ακολούθησε ολική μαστεκτομή.

Από την περίοδο αυτή, τη βρεφική του Νικόλα, δεν έχω συγκρατήσει τίποτα άλλο από τη χαρά! Δεν μπορώ να ανακαλέσω παρά μόνο πόσο τυχερή ένιωθα που παντρεύτηκα τον ιδανικό, για μένα , άνδρα και γέννησα ένα υγιές πανεμορφουλάκι…! Τη βάπτιση την «κατασκεύασα» εξολοκλήρου εγώ και ήμουν πολύ απασχολημένη για να ασχοληθώ με ματαιοδοξίες.. Εξάλλου, είχα να φροντίσω ένα βρέφος, να αγαπήσω έναν λατρεμένο άνδρα, να ενθαρρύνω τους μαθητές μου στο σχολείο, να καθαρίσω το σπίτι μας, να πηγαίνω βόλτες, βόλτες, βόλτες…

 

Παιδκό σχέδιο σε παλιό ημερολόγιο
Παιδικό σχέδιο σε παλιό ημερολόγιο  (σ αγαπώ θέλει να πει)

Έβαζα την περούκα μου, έβαφα τα μάτια μου και έξω…!

Για ενάμιση χρόνο ήμουν υγιής…

Πέρυσι έμαθα ότι εμφανίστηκε νέα μετάσταση στο συκώτι.

Αυτό ήταν too much….! Είχα καμμένες φλέβες και έκανα εννέα επεμβάσεις για εγκατάσταση φλεβοκαθετήρα, έξι μέρες στην ογκολογική λόγω φλεγμονής και υψηλού πυρετού, είχα τάσεις αυτοκαταστροφής, απογοήτευση, θυμό και θλίψη, πολλή θλίψη..

Χρειάστηκα ένα χρόνο ψυχοθεραπείας, ανιδιοτελούς αγάπης -μητρικής, πατρικής, ερωτικής, φιλικής και κυρίως Νικολίστικης, για να επανέλθω. Ο γιος μου με έχει ανάγκη και εγώ ακόμα περισσότερη! Είμαι αναντικατάστατη γι’ αυτόν, παρόλη την απύθμενη αγάπη που δέχεται απ’ όλους. ’Οταν είναι άρρωστος, πονάει, απογοητεύεται, μόνο η φωνή μου τον παρηγορεί. Ακόμα και όταν γίνομαι αυστηρή..

Πώς γίνεται λοιπόν να πεθάνω; Δε γίνεται…

Αποφάσισα λοιπόν να μείνω μαζί του και μαζί με τους ιδιαίτερους ανθρώπους που πάντα πλαισίωναν τις ζωές μας.

Τώρα κάνω για τρίτη φορά χημειοθεραπείες. Μετά από 5 μήνες ‘καθαρή’, νέα μετάσταση εμφανίστηκε…

Ο Νικόλας όμως πάει προνήπιο και έχει ανακαλύψει τους σούπερ ήρωες, το Δράκο Καρύδα, του αρέσει πολύ το σινεμά, η heavy metal, τα κόμιξ και τα γλυκά. Υπερασπίζεται τους φίλους του no matter what και ήδη κολυμπάει μόνος του και κάνει μακρινές βουτιές. Είναι πολύ τρυφερός και ώρες ώρες το χιούμορ του είναι βιτριολικό.. Έχει πάρει τα καλύτερα στοιχεια και των δυο μας και κυρίως του άνδρα μου.

Είναι τώρα συνθήκες αυτές για μελαγχολία και εγκατάλειψη;

Ναι, νιώθω κούραση και πόνο, πολλές φορές, το ένα μου βυζάκι είναι λίγο σιλικονάτο και δε θα ταίσει άλλο παιδάκι, ο Νικόλας θα είναι μοναχοπαίδι και δε θα φτιάξω και ένα ροζ δωμάτιο, όπως επιθυμούσα, αλλά είμαι χαρούμενη, ήρεμη, μάνα, σύζυγος, φίλη, κόρη και αδερφή. Και σύντομα θα γίνω και θεία! Αμα έχεις τόσους ρόλους, πώς να απέχεις από τη ζωή σου;

Είμαι πολύ αισιόδοξη ότι η τόση χαρά και ευγνωμοσύνη, οι βόλτες, οι μαγειρικές, τα γλυκά, οι χαρτοκοπτικές, η θάλασσα, τα γέλια, τα σάλια, τα φιλιά και τα χάδια στο τέλος θα με θεραπεύσουν!

Νιώθω πολύτιμη, είμαι πολυχαιδεμένη, πολυφιλημένη και λατρεμένη από τους ανθρώπους που αγαπώ!

Με λες άτυχη; Δε νομίζω…»

 

Χαρακτικό του Σπύρου Βασιλείου
Χαρακτικό του Σπύρου Βασιλείου

 

ΣΤΗΝ ΚΑΨΑ ΤΟΥ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΟΥ – ΦΥΣΟΥΝ ΑΝΕΜΟΙ

2013-08-05 20.42.04

Τα Σαββατοκύριακα  (δεν τα λέμε πια έτσι : week end)  μας βρίσκουν μακριά, σε κανένα εξοχικό σπιτάκι φίλου, σε καμιάν  απόμερη παραλία των παλιών χρόνων – όταν τρέχαμε με τα κουτσούβελα και το αντίσκηνο,  γιατί δεν υπήρχαν δυνατότητες για ξενοδοχεία και έξοδα. Φεύγουμε σαν να μας κυνηγάνε από το Ηράκλειο,  που απέχει 15 λεπτά από τις κοντινές παραλίες και πλαζ. Και αυτήν τη χρονιά έχουμε το άλοθι : οι βοριάδες.  Είναι αλήθεια  ότι φυσάει εδώ πολύ,  δηλαδή 4-6 Μποφώρ, σηκώνεται κύμα και τρέμουμε για τα τέκνα μας και φοβόμαστε πιο πολύ εμείς, που αποφύγαμε να μάθουμε μπάνιο, παρά τις ευκαιρίες που μας δόθηκαν.  Βέβαια ούτε οι ξένοι ξέρουν καλά κολύμβηση, παρά τη φήμη των παιδικών χρόνων ότι όλοι οι Ευρωπαίοι έχουν γίνει ξεφτέρια στις πισίνες.  Ξεφεύγουμε  στα  «week end» γιατί κάτι πρέπει να αλλάξει.   Όμως αρκετοί συμπολίτες , καθημερνές και σκόλες, μετά από κάποιο μπάνιο το πρωί στο Τομπρούκ ή την Αμμουδάρα καταφεύγουν στην παραλιακή ζώνη της πόλης, για μια μεγάλη βόλτα και μια μπύρα – αν περισσεύει κανένα φράγκο.

2013-08-02 20.48.02

Ο καλός μας  φίλος   Χ.Χ. που σπάνια βρίσκει κανένα από την πολυμελή οικογένεια του να τον συνοδεύει,  σημειώνει στο ηλεκτρονικό του μπλογκ (έχει εκσυγχρονιστεί καθώς φαίνεται)

 

» Στο «Μπεντενάκι»(1) λίγο κύμα  κι ανέμοι δροσεροί. νέοι με μικρά παιδιά  και καρότσια ή ελεύθεροι, σιγομιλούν ή φωτογραφίζουν…

Τα χρώματα αυτήν τη στιγμή  ( 8 49 μμ)θαν προκαλούσαν ζωγράφους ή μεγαλοφυείς,ποιητές,

2013-08-05 20.35.54

ιώδη και περίεργα ροζ και κοκκινωπά από αυτοκρατορικούς χιτώνες, κόβονται με το ξυράφι του ορίζοντα τςη θάλασσας και τον ακονισμένο κόφτη των τεθλασμένων βουνών-έτσι θαναι  χρωματισμένο και το σεντόνι των ερώτων ίσως -μετά τις τρυφερές περιπτύξεις  και τα απαλά χάδια/’οταν έχει ολοκληρωθεί η σύμπτυξη των σωμάτων , όταν η αγάπη περισσεύει κι απαλύνει τις εντάσεις  – κι απλώνει το δικό της σεντόνι,  με τα περίτεχνα σχέδια και αρμονικές γραμμές/  σκοτεινιάζει…»

2013-07-12 20.50.20

Είναι μια μερα ακόμα του Αυγούστου,  θατα πούμε και αύριο…

 

 

 

 

 

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

(1) = Περιοχή της παραλιακής ζώνης του Ηρακλείου, σήμερα έχει τεμαχισθεί, λόγω των ανασκαφών αλλά και της κακής διευθέτησης του χώρου-μοναδικού κάποτε για τους Ηρακλειώτες.

 

ΔΙΑΔΡΟΜEΣ ΣΤΗΝ ΝΟΤΙΑ ΚΡHΤΗ – ΑΠΟ ΤΗΝ ΒΙΑΝΝΟ ΣΤΗΝ ΙEΡΑΠEΤΡΑ

Κυριακή πρωί, προς την αρχαία περιοχή της Βάννου. Μετά από πολλά χρόνια, στην κεντρική πλατεία του χωριού, στον μεγάλο ιστορικό πλάτανο με καφέ και δροσερό νερό. Ο απόηχος των εκλογών ακολουθεί την μικρή μας συντροφιά, τι ψήφισε ο καθ΄ ένας και γιατί, τι θα γίνει στις 17 Ιουνίου; Στη σκιά του μεγάλου τέκνου της Βιάννου, του Ιωάννη Κονδυλάκη (Διαβάτη) -η προτομή του δώρο των Αθηναίων, στολίζει την πλατεία-δεν προσέχουμε τό αναρτημένο πανώ, που αγκαλιάζει τον κορμό του γέρικου δέντρου. Γράφει: ΔΕΝ ΘΑ ΠΕΡΑΣΕΙ Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ.

ΔΕΝ ΘΑ ΠΕΡΑΣΕΙ Ο ΦΑΣΙΣΜΟΣ, εδ'ω τουλάχιστον...

Όταν κάποτε το εντοπίζουμε, δεν γίνεται κανένα σχόλιο, η πιο απεχθής και ακραία πολιτική παράταξη, συγκέντρωσε σχεδόν μισό εκατομμύριο προτιμήσεις. Κάποτε οι Ναζί εξόντωσαν όλους (χωρίς διακρίσεις) τους κατοίκους των χωριών, σήμερα οι φασίστες κραυγάζουν και πρέπει να τους ανεχθούμε – μα δεν θα τους αφήσουμε να περάσουν από εδώ, το αίμα στέγνωσε μα η μνήμη δεν ατόνισε ακόμα. Θυμάμαι στα Αμιρά έναν μικρό οικισμό κοντά στην ακτή,χρόνιαμετά την κατοχή , τις εικόνες των μαυροφορεμένων γυναικών, δεν υπήρχε μαμιά οικογένεια χωρίς βαρύτατο πένθος, είχαν εκτελεσθεί όλοι οι άντρες πάνω από 15 χρόνων.
Ο παλιός νερόμυλος πίσω από τον μαρμάρινο πρόσωπο του λογοτέχνη με τα μεγάλα μουστάκια, μας οδηγεί στα σοκάκια και τις γειτονιές. Παραδοσιακή τέχνη των οικοδόμων, που άντεξε σε πολλούς συντριπτικούς σεισμούς, δημιούργησε εικόνες απλότητας και σοφίας.

Ο παλιός νερόμυλος, σαν να τραγουδάει ακομα...

Πήραμε την κατηφόρα προς τον Κερατόκαμπο, ο φιδίσιος δρόμος δεν τέλειωνε εύκολα. Μετά από 35 χρόνια στην παραλία της Βιάννου, που θύμιζε τα παιδικά μου χρόνια, τότε που για να κατέβουμε με τα γαϊδουράκια στην ακτή χρειαζόταν πολλές ώρες. Δεν έχουν μείνει πολλές χαρουπιές και ο τόπος γέμισε μαγαζιά και σπίτια. Περιορίσαμε το ενδιαφέρον μας στο Μουσείο σύγχρονης Τεχνης που ίδρυσαν κάποτε εδώ γνωστοί και φίλοι- η επίσκεψή μας είχε καθυστερήσει χρόνια, μα υποδοχή ήταν εγκάρδια, από τον Γιάννη και την Αλίκη Σπανάκη ( ο πρώτος Γ.Γραμματέας του Συλλόγου που είναι υπεύθυνος για το Μουσείο). Είδαμε τι κατάφεραν οι Βιαννίτες και μας άρεσε η προσπάθειά τους, θυμήθηκα τον Γιώργο Κατσαράκη, γίγαντα των παιδικών μου χρόνων, που θα βοήθησε την δημιουργία των κτιριακών έργων. Ένα μουσείο σύγχρονης τέχνης στην απόμερη ακτή; Το ερώτημα μου φαινόταν πια χωρίς σημασία, μια ιδέα ωραία είχε υλοποιηθεί και δεν είχε νόημα καμιά μεμψιμοιρία- μπράβο παιδιά θα ήθελα να πω και να σφίξω ταχέρια όσων πρόσφεραν και των καλλιτεχνών πρώτα από όλους.

Το κτίριο με τρία επιπεδα, που συνδέονται με ευθύγραμμες σκάλες- άνετους ενιαίους χώρους

Προς την Άρβη με το φαράγγι και τις μπανανιές, την πράσινη θάλασσα. Που να πάει κανείς και να μην τον κυνηγήσουν εικόνες ρωμαντικές και μνήμες άσβηστες. Κάποιες βραδιές στο σκληρό στρώμα της παραλίας με τα χοχλάκια, χωρίς sleeping bag και κουβέρτες – με την καρδια να συχνοκτυπάει και τις πυγολαμπίδες να ανάβουν φωτιές στην θάλασσα… δεν σταθήκαμε γιατί δεν είχε κανείς όρεξη για μπάνιο – είναι για τους νεοέλληνες πολύ νωρίς. Προς το φαράγγι, με τον χωματένιο δρόμο, δεν αργήσαμε να φτάσουμε στο Μοναστήρι του Αγίου Αντωνίου – ο άγιος (συλλογιζόμουν) έχει μανία με τις ακτές και τα βράχια.

Ο Άγιος Αντώνιος έχει προτίμηση στις βραχώδεις ακτές - στην Άρβη δεν άλλαξε.

Το μοναστήρι σκαρφαλωμένο στο βουνό, όπως το είχε κάποτε παρουσιάσει ο Νίκος Ψυλλάκης, στον πολίτιμο τόμο με τα Μοναστήρια της Κρήτης. Το σημαντικότερο, μας υποδέχθηκε ένας ξυπόλυτος ηλικιωμένος καλόγερος, μεγάλης ευγένειας και καλοσύνης. Μας πρόσφερε ότι είχε και το καλύτερο δυο τρείς μετρημένες κουβέντες σαν βάλσαμο, σαν αγίασμα. Υπάρχουν ακόμα άνθρωποι της θρησκείας στα μοναστήρια σκέφτηκα, έχοντας πολύ πικρή πείρα από πολύ γνωστές Μονές και καθόλου ευγενικούς αυστηρούς καλογέρους.

Κυριλλος, ένας εξαιρετικός άνθρωπος της θρησκείας

Άφησα για λίγο τη συντροφιά μας και μίλησα λίγο μαζί του, ζήλεψα την ηρεμία και την νηφαλιότητα την αγαθότητα και την διάθεση προσφοράς. Έφυγα σχεδόν φοβισμένος, για να επισκεφτώ τον μικρό κατεστραμένο ναό, στο καμπάκι μπροστά στο Μοναστήρι. Εδώ ο παλιός Άγιος Αντώνιος δεν είναι σε βράχο μα σε χώμα – και δεν έντεξε τους συνεχείς σεισμούςτης Κρήτης. Το απομεινάρι, ετοιμόρροπο στέκει κόντρα στην βαρύτητα,γερμένο , χωρίς ελπίδα.

Εσωτερικό του μικρού ναού, ο χρόνος έχει παγώσει

Κανείς δεν ενδιαφέρθηκε μέχρι σήμερα για την τύχη του, κανείς ίσως δεν ερεύνησε την ύπαρξη του. Κι όμως είναι μια αχτίδα που δεν έσβησε ακόμα – στο υποβαθμισμένο περιβάλλον μια αντίσταση, μια ελπίδα. Ελπίζομε οι Βιαννίτες να προσέξουν το παραλελημένο μνημείο, να προστρέξουν για την συντήρηση και τη διάσωσή του – δεν είναι ακριβή υπόθεση – ας στήσουν έναν κουμπαρά γι αυτόν το σκοπό, ο ΑΛΚΜΑΝ (που δεν έχει καμιά οικονομικη δυνατότητα) θα προσφέρει κάποιο ποσόν.

Το παλιό εκκλησάκι σκυμμένο στο χώμα του μικρού κάμπου

Θα προσθέσουμε μερικές φωτογραφίες, για να φανεί η κατάσταση του παλιού ναού και η δυνατότητα εύκολης σχετικά συντήρησής του. Δυο τοίχοι αντιστήριξης σώζουν μέχρι σήμερα από την κατάρρευση, ίσως προστέθηκαν σε άλλη εποχή, μα ενώθηκαν άρηκτα με το μνημείο.

Οι τοίχοι αντιστήριξης "κράτησαν" μέχρι σήμερα το μνημείο

Αφού μαζέψαμε από τον μικρό κήπο του μοναχού προϊόντα που μας πρόσφερε, πήραμε το δρόμο για την Ψαρή Φοράδα. Έφτασε μεσημέρι, η παραλία που δεν είχαμε ξαναδεί, είχε τις ταβέρνες και τα καφενεία που συνηθίζονται σ όλες τις προσφερόμενες για τους τουρίστες ακτές . Τίποτε το αξιοσημείωτο στο εστιατόριο, τιμές όχι φτηνές κανονικές, όπως στα αστικά κέντρα της Κρήτης. Δεν έμεινε κάτι αξιο λόγου να σημειώσουμε, μια στάση ευχάριστη για την Ιεράπετρα.

Οι παραλίες μετά την Ψαρή Φοράδα, ήσυχες και όμορφες

Το μεσημέρι πέρασε και κινήσαμε για την Ιεράπετρα, τον βασικό προορισμό μας. Μα στο πέρασμα μας ήταν το Μύρτος το ιδανικό χωριό των Ρουκακιανάκηδων, πως να μην σταματήσουμε για καφέ (τουλάχιστον). Όμως η ανάποδη πορεία μας εμπόδισε, μόνο από την ανατολή είναι εύκολη η πρόσβαση. Στο Μύρτος κάποτε μυηθήκαμε στο ψάρεμα, από τον Γιώργο Ρουκακιανάκη, τον επιλεγόμενο άγιο – για την τελειότητα της συμπεριφοράς του και την ανυπόκριτη καλοσύνη του. Σ αυτό το μέρος έζησε η γιαγιά, όχι η δική μας μα των πάντων – αυτή που μας πότισε και μας τάισε στα δύσκολα χρόνια.

Το φαράγγι της Άρβης, χωρίς ακμές, με πράσινα στίγματα

Αυτή που κάποτε συνάντησε τον καπετάν Μπαντουβά, κι όταν επιχειρησε να την χαιρετίσει , δεν έτεινε το δικο της χέρι-ο καταραμένος καπετάνιος είχε φυλακίσει τον γιο της τον γιατρό – τον άγιο της αριστεράς τον Παπαγεωργίου.(1) Δεν σταματήσαμε στο Μύρτος, μα περάσαμε για την Γεράπετρο.
Η Γρα Λυγιά (Γριά Λυγαριά) είναι στα παραμύθια και την φαντασία μας, από την γριά Μπίαινα, την αληθινή γιαγιά μας (Σ. Λιλιμπάκη). Σ΄έναν τόπο επίπεδο, πως περνάει ποτάμι αναρωτιόμαστε, μα δεν ξέρουμε την περιοχή. Σε λίγο ο εκλεκτός φίλος που μας
περιμένει στην Ιεράπετρα,ο Κώστας Σαρρ. θα πει την μαντινάδα:
«Ο ποταμός της Γρα Λυγιάς, βρέχει δε βρέχει τρέχει
και μένα η αγάπη σου κουζουλαμένο(*) μ΄ έχει »
(*)=τρελαμένο
Καφές στην παραλία της πόλης, μπροστά μας η θάλασσα του Λυβικού ακύμαντη και πλατιά – το Κουφονήσι, δεν διακρίνεται στην αχλή του μεσημεριού. Το δείπνο θα ετοιμαστεί από την Τασούλα, στο σπίτι της, τόσο προσεκτικά και τέλεια που να μας αφήσει άναυδους. Η επίσκεψη στο θερμοκήπιο του Κώστα Σαρ.θα μας δείξει την παραγωγική δυνατότητα τςη περιοχής που κατέστησε γνωστά τα πρώιμα οπωροκηπευτικά στην χώρα μας και φαίνεται να αντέχει ακόμα μέσα στην τρομερή οικονομική κρίση.

Θερμοκήπιο της Ιεράπετρας, η πιο δύσκολη και αποδωτική καλλιέργεια της Κρήτης

Τα εκλεκτά εδέσματα και το καλό κρασί μας καθυστέρησαν-η φιλική διάθεση σ αυτό το μέρος είναι πολύ θερμή και εγκάρδια, έτσι προχώρησε η ώρα στα μεσάνυχτα, για την επιστροφή στο Ηράκλειο

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ: Τα ιστορικά στοιχεία και την πλούσια παράδοση της «Γεράπετρος» τα μνημεία και τους τόπους μπορεί να βρει κανείς με τον οδηγό του Στέργιου Σπανάκη, έκδοση Σφακιανάκη,τόμος Α΄.
(1)Γιώργος Παπαγεωργίου, Γεραπετρίτης αλτρουϊστής γιατρός (δεν θεράπευε μόνο δωρεάν τους φτωχούς, τους αγόραζε και τα φάρμακα) συμμετείχε στις πρώτες αντιστασιακές οργανώσεις και περιέθαλψε τον Μανόλη Μπαντουβά (αρχηγό στα βουνά), που δεν δίστασε μετά την Κατοχή να τον συλλάβει , μαζί με τις συντοπίτισσες του δασκάλες Λιουδάκη(*), Δρανδάκη . Η θανατική καταδίκη του δεν εκτελέστηκε , όμως οι δασκάλες οδηγήθηκαν στο απόσπασμα.

(*) Μαρία Λιουδάκη, συγγραφέας και του εξαιρετικού βιβλίου για τις μαντινάδες της Κρήτης, που εκδόθηκε από τον οίκο ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ με την βοήθεια (ηθική και υλική) του Μανόλη Τσουδερού 1936